TIÊM SẮT CHO HEO CON: CẨN THẬN “LỢI BẤT CẬP HẠI” VÌ BỆNH VIÊM ĐA KHỚP

Chúng ta đều biết heo con sau sinh rất dễ thiếu máu và cần được bổ sung sắt. Thế nhưng, bạn có biết rằng việc tiêm sắt không đúng cách — đặc biệt là tiêm quá sớm hoặc quá liều — lại là “thủ phạm” giấu mặt gây ra tình trạng Viêm đa khớp (Polyarthritis)?

Dựa trên một nghiên cứu chuyên sâu tại Thụy Điển trên hơn 1.700 con heo, chúng ta hãy cùng giải mã hiện tượng này.

1. Nghịch lý của việc tiêm sắt

Sắt là dưỡng chất thiết yếu, nhưng khi chúng ta tiêm một lượng lớn (khoảng 200mg Iron Dextran) vào cơ thể heo con mới sinh, một hiện tượng “quá tải” sẽ xảy ra:

• “Tiếp tay” cho vi khuẩn: Lượng sắt dư thừa trong máu trở thành nguồn dinh dưỡng dồi dào cho vi khuẩn liên cầu nhóm C (Str. equisimilis) phát triển.
• Phá hủy hệ miễn dịch: Sắt tự do kích thích tạo ra các gốc tự do, làm hỏng màng tế bào và khiến các tế bào bạch cầu (đại thực bào) của heo trở nên yếu ớt, không còn khả năng chống lại mầm bệnh.

2. Những con số “biết nói” từ nghiên cứu khoa học

Một nghiên cứu khoa học của N. Holmgren Swedish Animal Health Service, Skara, Sweden (Trích từ Kỷ yếu Hội nghị IPVS lần thứ 14, Bologna, Ý, 7-10 tháng 7 năm 1996) đã chỉ ra rằng:

• Thời điểm tiêm là “vàng”: Heo tiêm sắt vào ngày đầu tiên sau sinh có tỷ lệ viêm khớp cao nhất (khoảng 10%), trong khi tiêm vào ngày thứ 5 tỷ lệ này giảm xuống rõ rệt.
• Đường tiêm vs Đường uống: Việc tiêm bắp khiến tỷ lệ viêm khớp vọt lên 20%, cao gần gấp đôi so với phương pháp cho uống sắt (11.1%).
• Tầm quan trọng của Vitamin E: Những con heo được tiêm bổ sung Vitamin E trước khi tiêm sắt đã giảm được tỷ lệ mắc bệnh từ 16.8% xuống còn 9.7%.

Kết quả trên đã được thu thập thông qua một thí nghiệm nghiên cứu Blind study (giấu thông tin), phân chia theo ổ (split litter) được thực hiện trên 1737 con lợn tại 3 đàn:

Thử nghiệm A: Lợn con được chia làm 3 nhóm: (1) Tiêm 200 mg sắt (iron dextran) vào ngày thứ 1. (2) Tiêm 200 mg sắt vào ngày thứ 5. (3) Không tiêm sắt. Tất cả các nhóm đều được tiếp cận với than bùn giàu sắt (150 mg sắt/lít) cho đến khi cai sữa lúc 5 tuần tuổi.

Thử nghiệm B:  So sánh tiêm bắp (i.m.) 200 mg sắt (1/2 đàn) với uống 50 mg sắt (1/2 đàn) (dạng iron glutamic acid) vào ngày đầu tiên. Toàn đàn được cho uống sắt dạng Glutamic acid 3% (pha vào nước uống) từ ngày thứ 2 đến khi cai sữa tuần tuổi thứ 5.

Thử nghiệm C chia làm 2 nhóm: Nhóm 1. Tiêm bắp 100 mg tocopheryl acetate (Vitamin E) ngay trong ngày đầu tiên; Nhóm 2. Không tiêm Vitamin E. Can thiệp chung cho cả hai nhóm: Tất cả lợn ở cả hai nhóm đều bị gây “áp lực” bằng cách tiêm bắp 200 mg iron dextran vào ngày thứ 3 và ngày thứ 15 sau sinh. Điều này nhằm xem Vitamin E có giúp giảm tỷ lệ viêm khớp khi lợn bị nạp một lượng sắt lớn hay không.

KẾT QUẢ CỦA THỬ NGHIỆM A

Thử nghiệm A: Tỷ lệ viêm đa khớp cao nhất ở nhóm tiêm vào ngày thứ 1 (khoảng 10%). Nhóm tiêm vào ngày thứ 5 có tỷ lệ thấp hơn (p<0.01) và nhóm không tiêm có tỷ lệ thấp nhất (p<0.001).

Trong khi đó, Thử nghiệm B: Kết quả được ghi nhận khi tiến hành lấy mẫu kiểm nghiệm 236 heo ở nhóm tiêm bắp đã cho tỷ lệ viêm đa khớp là 20.0% so với 11.1% ở nhóm uống sắt khi lấy mẫu kiểm nghiệm 234 heo (p<0.01).

Thử nghiệm C: Tương tự nhóm tiêm Vitamin E trước khi tiêm sắt có tỷ lệ bệnh là 9.7% khi lấy mẫu 258 heo, trong khi nhóm không tiêm Vitamin E là 16.8% kết quả của lấy mẫu 256 heo (p<0.05).

Từ đó ta thấy được, việc tiêm bắp 200 mg sắt gây ra tình trạng quá tải sắt, làm bão hòa khả năng liên kết sắt của transferrin. Quá tải sắt làm giảm sức đề kháng đối với vi sinh vật xâm nhập vì vi khuẩn cần sắt tự do để phát triển. Ngoài ra, sắt dư thừa còn xúc tác hình thành các gốc tự do như O⁻ và OH, gây ra quá trình oxy hóa lipid màng tế bào, làm suy giảm chức năng của đại thực bào.

Ngoài ra, còn có một thử nghiệm khác của Rantzer và cộng sự năm 2009. Đã tiến hành 2 thí nghiệm để kiểm tra đánh giá nguy cơ gây viêm đa khớp trên heo giữa phương pháp tiêm sắt và cho ăn sắt tự nhiên: Thử nghiệm 1: 41 lứa – 225 heo con. So sánh cho ăn Ferkofer và Tiêm sắt truyền thống (200 mg/con). Thí nghiệm 2: 40 lứa – 228 heo con. So sánh cho ăn Ferkofer và Tiêm sắt truyền thống kết hợp cho ăn thêm Ferkofer. Chỉ tiêu theo dõi: Tỷ lệ viêm đa khớp (polyarthritis)

Kết quả cho thấy, tiêm 200 mg → gây iron overload (quá tải sắt) → tồn dư free iron trong máu. Sắt là yếu tố thiết yếu cho hầu hết vi khuẩn. Vi khuẩn gây viêm khớp (Streptococcus, E. coli…) tăng sinh mạnh khi có sắt tự do. Ngoài ra, Iron overload → giảm sức đề kháng tự nhiên. Làm giảm khả năng chống vi khuẩn xâm nhập

3. Bài học kinh nghiệm cho nhà chăn nuôi

Để vừa đảm bảo heo không thiếu máu, vừa tránh được nỗi lo viêm đa khớp, các chuyên gia rút ra 3 lời khuyên sống còn:

Đừng vội vàng tiêm quá sớm

Hệ thống vận chuyển sắt của heo con trong 24 giờ đầu đời còn rất yếu. Nếu có thể, hãy lùi lịch tiêm sắt sang ngày thứ 3 đến ngày thứ 5 để cơ thể heo sẵn sàng hơn.

Bổ sung Vitamin E – “Lá chắn” bảo vệ

Vitamin E đóng vai trò là chất chống oxy hóa, giúp trung hòa các gốc tự do độc hại do sắt gây ra. Việc đảm bảo heo nái mẹ được ăn đủ Vitamin E hoặc tiêm bổ sung cho heo con là chìa khóa để giảm tỷ lệ què quặt.

Vệ sinh là số 1

Viêm đa khớp bắt nguồn từ vi khuẩn. Hãy đảm bảo môi trường chuồng trại sạch sẽ và sát trùng kim tiêm kỹ lưỡng để vi khuẩn không có cơ hội xâm nhập vào máu heo con trong quá trình tiêm.

Lời kết: Sắt là cần thiết, nhưng hãy là người chăn nuôi thông thái. Tiêm đúng liều hoặc thay thế bởi bột sắt vi bọc (Bột sắt Ferkofer) để cung cấp tự nhiên sắt cho heo, tránh thừa sắt hoặc thiếu sắt, đúng lúc và đừng quên hỗ trợ bằng Vitamin E để đàn heo luôn khỏe mạnh, không còn nỗi lo què chân, sưng khớp!